رابطه ملكه و اصلاح زنبورستان

 تمام خصوصيات توليدي،رفتاري و بيولوژيكي زنبورستان مانند رفتار كندو،ارامش هنگام بازديد كندو،نيش زدن زنبورها،مقاومت در برابر بيماريها،توليد عسل،توليد موم و بره موم،توليد بچه كندو،قدرت گرده افشاني،دفاع از كندو،زمستان گذراني و ساير فعاليتهاي جمعيت كندو از خصوصيات ملكه ان سرچشمه ميگيرند.به طور مثال اگر زنبورهاي يك كندو عصباني هستند و در هنگام بازديد حمله ور شده و بازديد كننده را نيش مي زنند،زنبوردار با تعويض ملكه و تغذيه مناسب ان در سال بعد كندويي ارامو پر توليد خواهد داشت.

اختلافات مهم ظاهري بين زنبورهاي كارگر،نر وملكه

 

خصوصيات ظاهري	كارگر	نر	ملكه
اندازه عمومي بدن	كوچكتر از دو نوع ديگر	بزرگتر و فربه تر از كارگر	درازتر و قطورتر از كارگر و درازتر از نر ولي نه به فربهي انها
بالها	كوتاهتر از نر و ملكه	بلند تر از كارگر	ازنظر اندازه بلندتر از بالهاي كارگر ولي نسبت به بدن خود كوتاهتر از كارگر
چشمهاي مركب	كوچكتر از نر و ملكه	بزرگتر از كارگر و ملكه	بزرگتر از كارگر ولي كوچكتر از نر
خرطوم	بلندتر از ملكه	كوتاهتر از كارگر و ملكه	بزرگتر از نر ولي كوتاهتر از كارگر
ساق(propodeum)	دارد(درقفسه سينه)	ندارد	دارد(درقفسه سينه)
سبد گرده	دارد	ندارد	ندارد
نيش	دارد	ندارد	دارد
غدد مومي	دارد	ندارد	ندارد
شكل عمومي سر	مثلث شكل	كمي مثلث شكل	غير مثلثي
تعداد بند شاخك	12	13	12

نحوه ايجاد زنبور نر و زنبور ماده(تعيين جنسيت)

 با پيشرفت روش تلقيح مصنوعي كه طي سالهاي1940ميلادي به بعد انجام يافت،اصلاح نژاد زنبورعسل،تحت كنترل انسان در امد.قوانين كلي توارث نيز در مورد زنبورعسل نيز صادق است.كروموزومها حاوي عوامل توارثي  به نام ژنها هستند و ژنها در جاي مخصوصي در كروموزومها قرار دارند كه به انها لكوس مي گويند.شكلهاي مختلف ژنهايي را كه در يك لكوس وجود داشته باشند الل مي نامند.از تخم بارور زنبور ماده(ملكه و گاركر)و از تخم غير بارور زنبور نر حاصل مي شود.زنبور ماده اي كه از تخم بارور به وجود مي ايد داراي32كروموزوم مي باشد كه16 كروموزوم مربوط به پدر و16 كروموزوم مربوط به مادر مي باشد.زنبور نر از تخم غير بارور به وجود مي ايد كه16 كروموزوم دارد كه فقط انها را از مادر گرفته است.از انجا كه اميزش بين نزديكان احتمال به وجود امدن اللهاي مشابه را بالا مي برد،منظره متخلخل بودن شانها اغلب حكايت از اميزش بين نزديكان دارد.(كارگران،لاروهاي از تخم در نيامده را به بيرون مي اندازند).

زنبور نر در كندو دو عمل توليدي دارد:

1-  گامت نر ملكه را تكثير كرده و از ان حدودده ميليون گامت نر مشابه(تخم غير باروري كه به زنبور نر تبديل مي شود)تكثير مي كند.

2-   گامتهاي حاصله را به ملكه منتقل كرده كه اين عمل در اميزش ملكه با زنبورهاي نر انجام ميگيرد.

اهميت توليد ملكه در كندو

 تمام صفات وخصوصيات يك كلني مربوط به ملكه است.پدر زنبورهي كارگر در حال حاضر وجود ندارد و كارگران با مواظب از بچه ها در وظايف مادري ملكه سهيم هستند ولي خميره و صفات ارثي ملكه و زنبورهاي نري كه ملكه با انها جفتگيري كرده است تعيين كننده اندازه و خصوصيات كلني مانند رنگ،مقاومت در برابر بيماريها،قدرت توليد عسل و ساير صفات و خصوصيات كلني مي باشد.ملكه بارور چند روز پس از جفتگيري شروع به تخمگذاري مي كند.هر سال كه از عمر ملكه مي گذرد از ميزان تخمگذاري روزانه او كاسته مي شود.ملكه ممكن است تا5 سال عمر كند ولي توليد تخم ملكه در دو سال اول بسيار بيشتر از بقيه سالهاي عمر اوست.ملكه مهمترين فرد كندو بوده و فن پرورش و نگهداري و جايگزيني ان دركندو در موفقيت زنبورداري بسيار موثر است.

 

ميزان تخمگذاري ملكه در طول عمر خود

سن	مقدار تخمگذاري(درصد)	ميزان تخمگذاري(درصد)
سال اول	50	100000
سال دوم	30	60000
سال سوم	10	20000
سال چهارم	7	14000
سال پنجم	3	6000
جمع	100	200000

 

وظايف ملكه در كندو

 ملكه زنبورعسل عهده دار تخمريزي،تداوم رشد و تكثير جمعيت زنبورعسل در داخل كندو است.همچنين ملكه با توليد و پخش فرمون مخصوصي شبب ايجاد ارامش در جمعيت داخل كندو شده و از رشد تخمدانهاي كارگران جلوگيري مي كند.در فصل بهار مخصوصا در اواسط  خرداد ماه در صورت وجود گل و شكوفه در محل زنبورستان ملكه در حداكثر فعاليت تخمگذاري است،به طوري كه تعداد تخمهايي كه در مدت24 ساعت مي گذارد بالغ بر2000عدد مي باشد.شايان ذكر  است كه چنين فعاليت بجسته اي فقط براي چند روز محدود در سال از عهده ملكه برمي ايد و به هيچ وجه هميشگي نيست.

واضح است كه چنين فعاليتي نياز به تغذيه مقوي دارد.غذاي ملكه مواد مخصوصي به نام ژله سلطنتي است.براي تغذيه ملكه هميشه تعدادي زنبور كارگر ملكه را محاصره كرده و هر كدام به نوبت وي را تغذيه مي كنند.

بوي ملكه و رفتار ان در كندو

 رفتار ملكه در كندو متناسب با نژاد،سن ملكه،عوامل جوي،مقدار ذخيره شهد و عسل،گرده گل،جمعيت پرستار،وسعت سلولهاي خالي اماده براي تخمريزي و ...تغير مي كند.بوي ملكه در كندو سبب مي شود كه كليه گروه هاي سني كارگران در كندو با توجه به سن و نوع فعاليت به كار روزانه خود ادامه دهند.اگر ملكه مسن باشد،ميزان تخمريزي او كم شده و ميزان ترشح فرمون او نيز كاهش مي يابد.

يكي از اثرات فرمون و بوي ملكه در كندو جلوگيري از رشد تخمدانهاي كارگران در كندو است.تاثير ديگر ان ايجاد ارامش در كندو است.رفتار تخمريزي ملكه در فصول مختلف سال تغير مي كند.به طور مثال در فصول پاييز و زمستان،تخمريزي ان با توجه به سردي هوا كم شده و اغلب اوقات قطع مي شود.اما در هنگام شروع شكوفايي گلهاي مراتع،باغات و جنگلها و پيدايش گرده گل و شهد در منطقه،ملكه به تخمريزي تشويق شده و بر شدت ان مي افزايد.حجم جمعيت در كندونيز يكي از عوامل موثر در رفتار ملكه و كنترل ميزان تخمريزي او مي باشد.يعني اگر ملكه اي در فصل جفتگيري،در داخل جمعيت كندوي مناسبي قرار داده شود كه داراي شهد و گرده كافي است،ملكه با سرعت بيشتر و مقدار زيادتري تخمريزي خواهد كرد.

شناسايي ملكه زنبورعسل

 ملكه،زنبورماده اي با دستگاه تناسلي تكامل يافته اي كه وظيفه تخمگذاري را به عهده دارد و ژنوتيپ ان تا حدود زيادي ژنوتيپ همه افراد كلني را مشخص ميكند.ملكه ها به تنهايي قادر به تشكيل كلني  و حتي تغذيه خود نيستند.زنبورهاي نر تنها افراد ذكور كلني هستند كه وظيفه اصلي انها بارور كردن ملكه  است.غذاي زنبورهاي نر مانند ملكه توسط كارگران داده مي شود.

فن زنبورداري در چند ده سال اخير به صنعت زنبورداري تبديل شده است،سابقه چند هزار ساله دارد.ولي در سالهاي اخير با كاهش حشراتي كه با گرده افشاني خود در باروري گلها موثر بوده اند و با عمليات كشاورزي مدرن و به كار بردن حشره كشها  از بين رفته اند،پرورش و توسعه زنبور عسل بيش از پيش اهميت يافته است.براي توسعه  و توليد انواع زنبورها كه با احتياجات روز افزون بشر منطبق باشند،دانشمندان در جستجوي روشهاي انتخابي  و پرورشي خاصي هستند.براي دسترسي به اين فن بهتر است قبل از ان با خصوصيات زندگي زنبور عسل به خصوص روشهاي پرورش و توليد ملكه اشنايي پيدا كرد،چرا كه تمام خصوصيات و صفات يك كلني مربوط به ملكه است.ملكه از تخمهاي بارور و يا از نوزادان جوان كارگر(لاروهاي2-1روزه)به وجود مي ايد . حجرات سلول زنبور ملكه بسته،به شكل انگشتانه خياطي بوده و به طور عمودي و به طرف پايين بر روي شان چسبيده اند.

اصول تشخيص ملكه در كندو

 ملكه در داخل كندو اغلب در نزديكي لاروهاي جوان و تخمها ديده مي شود و بيشتر اوقات توسط  تعدادي زنبورهاي كارگر محافظت مي شود.كارگرها ملكه را تعقيب و مرتب كرده و او را نظافت و تغذيه ميكنند و به طور مرتب وي را با شاخكهاي خود لمس مي كنندوبهترين و سريعترين راه تشخيص وجود ملكه در داخل كندو،مشاهده تخم روز در مركز كندو و ناحيه نوزادها است.معمولا زنبورهاي پير و صحرائي،در اطراف قابهاي عسل  و در كناره هاي كندو حركت ميكنند و زنبورهاي جوان برعكس در مركز كندو بر روي قابهاي حاوي نوزادهاي تخم،لارو وشفيره جمع شده و فعاليت ميكنند.ملكه نيز در داخل انبوه جمعيت كارگران جوان،در مركز كندو حركت،فعاليت و تخمگذاري مي كند.بنابر اين براي پيدا كردن ملكه در كندو بهتر است در روزهاي گرم،ارام و افتابي درب كندو را باز كرده،ابتدا كمي دود از درچه پرواز و از بالاي قابها به كندو داده و صبر مي كند تا زنبورها ارام شده و بالاي قابها را ترك كرده  و به لابه لاي فابها ميروند.سپس يكيا چند قاب(حاوي نوزاد)را از مركز كندو خارج كرده و به جستوجو مي پردازند.

دوره رشد ملكه و كليه تغيرات بيولوژيك از تخم تا تولد

 

 

دوره رشد نوزاد زنبورعسل از مرحله تخم يك روزه تا رسيدن به مرحله حشره كامل داراي سه مرحله به شرح زير است:

مرحله تخم:

نوزاد زنبورعسل در سه روز اول به صورت تخم در ته سلول باقي مي ماند.مدت لازم براي اين مرحله در هر سه نوع زنبور عسل  موجود در كندو (كارگران،ملكه و نر)مساوي است.

مرحله لارو سر باز:

در مرحله اخرروز سوم ،لارو سفيد كوچكي از تخم بيرون امده و در ته سلول به صورت هلالي قرار مي گيرد.در اين مرحله ابتدا زنبورهاي كارگر مسن و سپس زنبورهاي كارگر جوان پرستاري و تغذيه و نگهداري لاروها را به عهده دارند. مدت لازم نيز براي دوره لارو سر باز نيز براي هر سه گروه زنبور مساوي بوده و حدود شش روز است.در اغلب اوقات اين مدت براي لاروهايي كه به ملكه تبديل مي شوند،حدود5/5روز است.لاروها در همين مدت كوتاه،با غذاي فراواني كه دريافت مي كنندبه سرعت رشد مي كنند،به طوري كه وزن انها هر روز تقريبا دو برابر روز قبل ميشود.بعد از مدتي لاروها به تدريج از وضع هلالي به لاروهاي دراز تبديل شده و در طول سلولها قرار مي گيرند.

مرحلا لارو سربسته(شفيرگي):

در روزهاي پنجم يا ششم دوره لاروي گارگران موم ساز سر سلولها را با موم نفوذپذير در مقابل هوا مي پوشانند.مدت اين دوره متفاوت بوده و مدت ان براي ملكه7روز،براي كارگران حدود12 روز و براي نرها حدود15 روز مي باشد.از اين رو مدتي كه براي تبديل تخم به زنبوركامل لازم است،براي ملكه حدود16 روز و براي كارگران حدود21 روز و براي زنبورهاي نر حدود24 روز مي باشد.

دوره تكاملي رشد سه گروه زنبورعسل را دگرديسي كامل ميگويند(metamorphosis )و براي هر سه گروه مشابه مي باشد.

 

مرحله رشد___ جنس زنبور	كارگر	نر	ملكه
تخم	3	3	3
لارو	6	6	6
شفيره	12	15	7
جمع	21	24	16

 

نوزاد ملكه در طول عمر خود،با مقدار زيادي از ترشحات غددي زنبورهاي كارگر پرستار كه ژله سلطنتي(royal jelly)ناميده ميشود،تغذيه مي شود و هميشه در بستري از اين ماده حياتي قرار دارد.اين غذا كه از نظر كمي فراوان و از نظر كيفي بسيار مغذي است ملكه را موجود مونثي تمام عيار و با دستگاه توليد مثل كامل مي سازد.وقتي ملكه از حجره خود خارج مي شود زنبورهاي كارگر نسبت به او بي اعتنا هستند و حتي چند روز اول او را دنبال كرده و او را گاز مي گيرند.ولي به زودي با او مهربان شده و او را تغذيه و پرستاري مي كنند.پس از يك هفته ملكه فعال شده و براي پرواز جفتگيري اماده مي شود.